محفل، وب‌نوشته‌های متین خسروی

محفلی برای چند دقیقه نشستن، در میان روزمرگی‌هایمان...

محفل، وب‌نوشته‌های متین خسروی

محفلی برای چند دقیقه نشستن، در میان روزمرگی‌هایمان...

آخرین نظرات
  • ۲۲ آبان ۹۶، ۲۰:۳۹ - امیرمحمد البرزی
    :-|
  • ۲۲ آبان ۹۶، ۱۵:۰۲ - دفتر شما
    موافقم

اکثراً از اثر کلمات بر مفهوم آگاهیم. بعید است در بین دوستانمان کسی باشد که بفرما و بنشین و بتمرگ را در یک شرایط استفاده کند و بگوید خب هم‌معنی هستند!

واژگان بار معنایی دارند؛ هر کدامشان با توجه به سابقه‌ی واژه یا گستره‌ی استفاده‌شدن مفهوم خاصی را به ذهن مخاطب می‌آورد. کافی‌ست یک بار در کشوری انگلیسی‌زبان برای توصیف جذابیت از attractive استفاده کنید تا نگاه‌های معنادار اطرافیانتان را حس کنید و با تمام وجود به خاطر بسپارید که این واژه را گرچه در فارسی «جذاب» ترجمه می‌کنیم اما بار معنایی جنسی دارد!

یا کافی‌ست سری به کلاس‌های نویسندگی یا کارگاه‌های آموزش تسلط کلامی بروید تا متوجه شوید که گرچه می‌گوییم دو طرف واوِ عطف هم‌ارز است، اما گاهی «الف و ب» هیچ وقت حس «ب و الف» را به خواننده نمی‌دهد.

و این برای گوینده هم صدق می‌کند و لحن و پیش‌فرض ذهنی گوینده در بسیاری از مواقع تحت تأثیر کلماتی‌ست که استفاده می‌کند و مطالعات علمی در این خصوص کم نیست.

 ‌

یکی از بی‌دقتی‌هایی که در گفتار روزمره‌مان زیاد به چشم می‌آید، شیوه‌ی خطاب قرار دادن همسایگان شرقی‌مان است یعنی اتباع کشور افغانستان.

اولین کلمه‌ای که گاهی به اشتباه برای جمع‌بستنشان به کار برده‌می‌شود افاغنه است که با توجه به سابقه‌ی تاریخیِ این واژه، ظاهراً یکی از توهین‌آمیزترین کلمات است (و هم‌ارز پاکی (paki) برای مردم پاکستان).

کلمه‌ی دیگری که معمولاً استفاده می‌شود افغانی است. این کلمه نیز بار معنایی منفی‌ای دارد (مانند ترک که به تمسخر یا توهین به آذری‌ها یا دیگر ترک‌زبانان گفته‌می‌شود) و همچنین افغانی واحد پول افغانستان است و می‌شود تجسم کرد که اگر کسی ما را ریال یا تومان صدا بزند چه حس مسخره‌آمیزی دارد!

اما براساس قانون اساسی این کشور، به تبعه‌ی کشور افغانستان افغان می‌گویند و این واژه‌ای‌ست که در بسیاری از نوشتارها و محافل استفاده می‌شود. و شاید جایگزین خوبی برای واژه‌ی توهین‌آمیز افغانی باشد.

در کنار قانون اساسی، وقتی پای صحبت دوستانم می‌نشستم می‌گفتند افغان در لغت فقط به قوم پشتو اطلاق می‌شود و ظاهراً قید واژه‌ی افغان در قانون اساسی به دلایل سیاسیِ طرد غیرپشتوها است. به طور خلاصه، حداقل از نظر خود مردم این کشور، این که یکی از مردم افغانستان را افغان بنامیم مانند این است که تمام ایرانی‌ها را فارس بنامیم.

بنا بر این مسئله، عمومی‌ترین واژه‌ای که پیشنهاد می‌شود و در موقعیت‌های رسمی هم کاربرد دارد (و البته خودشان با این راحت‌ترند) واژه‌ی افغانستانی است. (شاید خواندن یادداشت محمدکاظم کاظمی، نویسنده و شاعر افغانستانی در خبرگزاری فارس بد نباشد)

 ‌

پس کاش واژه‌ی افغانی را از دایره‌ی لغاتمان حذف کنیم و براساس مطالب بالا، از واژه‌ی افغان یا بهتر از آن افغانستانی استفاده کنیم. به امید این که کمی از نگاه‌های نژادپرستانه و مدل ذهنی خودمحور فاصله بگیریم :)

  • ۹۶/۰۱/۰۴

نظرات (۴)

  • یاسین . میم
  • اسم آقای محمدکاظم کاظمی رو آوردی، بلافاصله یاد کنکور افتادم :/
    یه لیست بلندبالا از شاعران تاجیک و افغانستانی =) و هندی و ... توی کتاب ادبیات بود که باید حفظ می‌کردیم. هر موقع می‌دیدمش از بس که طولانی بود و حفظ کردن اسامی و آثار هر کدومشون سخت بود سرم گیج می‌رفت.
    این است تاثیر کتب ادبیات دبیرستانی بر تصور دانش‌آموزان از فارسی‌زبانان غیرایرانی!
  • یاسین . میم
  • یه سوال که چند وقت پیش در این موضوع به ذهنم رسید اینه: آیا بین افغان و فغان ( منظور من از فغان، این معنا است - که در شعر حافظ می‌بینیم: فغان کاین لولیان شوخ شیرین کار شهرآشوب / چنان بردند صبر از دل که ترکان خوان یغما را ) رابطه معنایی وجود داره؟
    پاسخ:
    یاسین جان سؤالت برام جالب بود...
    البته اینو اهل زبان بهتر می‌دونن و می‌تونن جواب بدن اما یه جستجوی سرسری که کردم، دیدم دهخدا نوشته افغان و فغان که به معنای زاری هستن، افغان که به نام قبیله‌ای اشاره داره، در حقیقت تغییر شکل یافته‌ی "اوغان" هستش که شاهد قانع‌کننده‌ای برای ریشه‌ی اوغان یافت نشده.
  • حسن بهرامی
  • با سلام، البته که هدف سالیان قبل در حال نتیجه دهی است و نامیدن ترک به نام ترک توهین تلقی می شود و نامیدن او با نام جعلی درست تلقی می شود.
    چقدر جالب! آنقدر تکرار شده که تبدیل به باور شده که ترک بودن مساوی اهانت است
    من افعانستانی ها را نمی دانم اما در مورد ترک نامیدن هیچ مشکلی ندارم .
    برای ملموس بودن موضوع شاید این مثال بد نباشد مثل اینکه به فارس ها بگویند نامیدن شما به نام فارس اهانت است و ما شما را بایستی چیز دیگری بنامیم.
    مؤکداً عرض می کنم دانستن زبان فارسی افتخاری است که در کنار ترک بودنم معنا می یابد.
    پاسخ:
    حسن جان به شخصه اگر مجبور بودم قومیت کسی رو بگم و نمی‌دونستم اهل آذربایجان هست یا نه می‌گفتم ترک‌زبان.
    اما این طور که تو و یاور نوشتین و چند نفر دیگه از دوستام گفتن، سعی می‌کنم به جای این که چون تو ذهن مخاطبم بار معنایی منفی‌ای هست پس فرار کنم، از این به بعد با کسایی که صحبت می‌کنم سعی می‌کنم ذهنونو از این معنی غلط دور کنم...

    ممنونم که اهمیت این مسئله رو بهم یادآوری کردی :)
    اتفاقا آن که برای ما «توهین آمیز» است استفاده از لفظ «آذری» است و نه ترک.

    آذری در لغت یعنی متعلق به ائتنیک "آذری" یا ساکن «منطقه آذربایجان». خوب به سادگی میتوان دریافت که ائتنیکی به نام «آذری» یک اشتباه مصطلح و من درآوردی پهلوی - کسروی است و سندیت آن مورد سؤال است.

    ثانیا بیشتر مردمانی که در مناطقی غیر از آذربایجان زندگی میکنند هم به همان زبانی تکلم می کنند که من تکلم می کنم. این افراد ممکن است در «زنجان» - «قزوین» - «ساوه» یا «کمیجان»، «کرکوک» و حتی «سوریه» باشند. این افراد «آذری» نیستند و با من به یک زبان تکلم می کنند؛ خب این ها را چه بنامیم؟ بگوییم «آذری»؟
    لزوما واژه «ترک» واژه صحیح تر و بهتری است.

    متشکرم.
    پاسخ:
    یاور جان ممنون که این تذکر رو برام نوشتی...
    اتفاقاً پریشب که اینو نوشتم هم چند نفر دیگه از دوستانم هم بهم این رو گفتن. خلاصه‌ای از صحبتای دیشبمم اینه که:

    *در رابطه با لفظ آذری، ممنون که ریشه‌ش رو گفتی؛ به این دقت نمی‌دونستم ولی به نظر من هم میومد که باید هم‌مفهومِ آذربایجانی باشه و همونطور که تو متن هم گفتم (آذری‌ها یا دیگر ترک‌زبانان) حواسم بود که به این محدود بودنِ دایره‌ی معناییش توجه کنم. به شخصه هم اگه لازم باشه اینو فقط راجع به کسانی استفاده می‌کنم که اهل آذربایجان شرقی با غربی باشن.

    *در رابطه با ریشه‌ی معنایی واژه‌ی ترک، کاملاً موافقم که به لحاظ تاریخی واژه‌ی صحیح‌تر و بامسماتریه. اما معتقدم بار معنایی کلمات رو جز ریشه، تاریخچه‌شون هم تعیین می‌کنه. خیلی کلمات بودن که مهربانی یا نامهربانیِ اهل زبان باعث شده اون کلمات بار معنایی متفاوتی بگیره. در رابطه با «ترک» هم متأسفانه جوک‌های سخیفی که یه مدت مد شده‌بود باعث شده حداقل تو هم‌سن و سال‌های من (کسانی که الآن تو بازه‌ی ۲۰ تا ۳۰ ساله اند) این واژه از اون معنی اصلیش فاصله بگیره و چندین بار برخورد داشتم با کسانی که وقتی یک نفر رو ترک خطاب می‌کنن کاملاً تو ذهنشون احساس می‌کنن با کاراکتر اون جوک‌ها روبرو اند.

    به این دلایل حس می‌کنم حداقل هم‌دوره‌ای‌های من شاید بهتر باشه این واژه رو زیاد استفاده نکنن تا تصور مزخرفی که جوک‌ها درست کرده‌بودند محوتر بشه. هرچند امیدوارم نسل‌های بعد از ما همچین رفتارهای احمقانه‌ای رو تجربه نکنه...

    البته در آخر شاید بد نباشه بگم که به شخصه ترجیح می‌دم آدما رو به اسم، ضمیر یا هر چیزِ دیگه‌ای خطاب کنم جز قومیتشون چون به شخصه منو در معرض خطای استریوتایپی نگاه‌کردن می‌ندازه (چون می‌دونستم مخاطبم متممیه اینجوری گفتما...! ;) ) مگه وقتی جز وقتایی که به هر دلیلی که دقیقاً منظورم قومیتِ اون شخص باشه. راستش باز هم تو این جور مواقع به اون دو دلیلی که بالا گفتم ترک‌زبان می‌گم نه آذری :D

    ممنون که این مسئله رو بهم یادآوری کردی.... بیشتر توجه می‌کنم بهش ;)
    ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
    شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
    <b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
    تجدید کد امنیتی